• Baş səhifə
  • Tərcümeyi-hal
  • Həyat və fəaliyyəti
  • Qəzənfər Kazımov - 75
  • Kitablar
  • Haqqında yazılanlar
  • Foto yaddaş
 

AMEA-nın müxbir üzvü, professor Nizami
Cəfərovun açıq məktubuna cavab
(«Kredo», 1 noyabr 2007)

Hörmətli Nizami müəllim!
Açıq məktubunu oxudum.  Sonunda yazırsan ki, yəqin bu məktubla sizin xətrinizə dəy­dim, qanınızı qaraltdım. 
Yox, xətrimə də dəymir, qanım da qaralmır.  Mən bundan çox-çox ağır yazılar göz­ləyirdim. Çünki bizim cəmiyyətdə xeyli müddətdir ki, artıq heç bir müqəddəs şey qalmayıb. Kim nə istəyir, yazır. Həqiqəti danışırsan, səni söyüşlə qarşılayırlar. 
Niyə mənim xətrimə dəymir? Ona görə ki, elə belə bir disserta­siyanın meydana çıxması əvvəldən – müdafiə vaxtından mənim xət­rimə elə dəyib ki, artıq bu cür yazılar mənə zərər vermir və mən bu cəmiyyətdən hər şey gözləyirəm. 
Mən əsəri oxuyan kimi, bildim ki, bu konsepsiya səninkidir (Biz dostuq, həm də sən məndən xeyli cavansan, odur ki icazə ver, Siz-Biz eləməyim, sənə elə ərklə «sən» deyim). Hətta əsərdəki üslub da səninkidir. Fikirdən əlavə, üslub da. Fikirləşdim ki, ya bunu sən redaktə etmisən, ya da bu oğlan sənin üslubunu təqlid edir. Alimin orijinal üslubu olar. 
Sənin çox «ciddi» bir alim (bunu bir neçə dəfə qeyd etmisən), «istedad» sahibi hesab etdiyin bu oğlan müdafiə edə bilmədi. Dissertasiyanın məzmununun lazımsız yerləri  barədə danışdıqdan sonra mən ona bir neçə sual verdim: «De görək, ümumxalq Azərbaycan dili nə vaxt formalaşıb?» Dedi «Bilmirəm». «Bizim görkəmli tarixçi və dilçilər – Ə.Dəmirçizadə, M.Şi­rəliyev, Y.Yusifov, Q.Qeybullayev  ümumxalq Azərbaycan dilinin təşəkkül tarixi barədə nə fikirdə olublar?» Dedi «Bilmirəm». Dedim: «A yoldaş, bəs sən öz ana dilinin (əgər bunu ana dilin hesab edirsənsə) təşəkkül tarixini bilmirsənsə, bütün bu türk dilləri haqqında necə ümumiləşmiş əsər yazırsan?» Cavab vermədi.

Mən onun zərərli ideyalarını öz əsərindən gətirdiyim faktlarla bir-bir izah etdim. Bu məqamda ona çox təkid etdilər ki, durub mənə  cavab versin. Çox təkid etdilər. Amma o durmadı, imtina etdi. Mən onun bu cəhətini qiymətləndirirəm. O heç bir cavab verə bilməzdi. Və cavab vermədi də. O, yaxşı başa düşürdü ki, onu mən başa düşmüşəm. Yəni bir o bilirdi ki, nə yazıb, bir də mən bilirdim ki, o nə yazıb.

Sənə deyim ki, mən heç vaxt haqqı nahaqqa verməmişəm. Heç kimin də müdafiə edib alim olmasının mənə zərəri yoxdur. Amma bir var ki, dissertasiya zəifdir, dissertant savadsızdır, mənasız bir əsər yazıb, bir də var ki, onun yazdığı yazı xalqın tarixinin əleyhinədir, zərərlidir. Yadigar Əliyevin əsəri bu ikinci qrupdandır. Tam mənası ilə dilimizin və xalqımızın, bütün türk xalqlarının tarixini təhrif edən əsərdir.  Özü də sənə deyim ki, şüurlu təhrifdir.
Qəzetə ona görə çıxmalı oldum ki, sonra lentlə tanış oldum və gördüm ki,  çıxışımın əsas hissələrini kəsiblər. 
Amma sən gərək əvvəldən əsərin üstünə özünü məsləhətçi kimi yazdıra idin.  Çünki oxuyan kimi üslub və ideya aydın olur.
İndi gələk Yadigar Əliyevə bəraət qazandırmaq istədiyin «ideyalarına». 
Sən məni sənin yetirmənin yazdığını anlamaqda «naşı» hesab edirsən. Başa düşürəm, ayrı əlac yoxdur, gərək birtəhər keçirəsən. Sənin başdan  ayağa bütün əsas «dəlilin» bundan ibarətdir ki, bu Yadigar bala məndən çox-çox yaxşı, istedadlı və ciddi alimdir. 
Bunların heç biri mənim üçün maraqlı və qorxulu deyil. Mənim bu dissertasiya ilə bağlı dörd mühüm iradım var. Həm də bunlar elə-belə elmi-nəzəri, texniki qusur deyil. Bunlar  türk tarixinə qarşı düşünülmüş son dərəcə zərərli, təhqiredici və düşmənçiliyi aydın duyulan fikirlərdir. Elə fikirlərdir ki, onları bu vaxta qədər nə rus, nə fars, nə də erməni deyib.
Yazım uzanmasın deyə, sənin dediklərini xırdalamaq yox, yığcam şəkildə o fikirləri qeyd etmək istəyirəm. 
1. Y.Əliyevin fikrincə, XI - XVII əsrlər arasında Yer üzərində «türki» adlanan vahid  bir türk dili olub. O dilin daşıyıcıları XI - XVII əsrlər arasında dörd regional qrupa ayrılmışdır: «Orta əsrlər dövrü ümumtürk ədəbi dilinin  - «türki»nin dörd regional təzahür forması  (oğuz türkisi, qıpçaq türkisi, karluq türkisi, uyğur türkisi) müəyyən edilir…» (Avtoreferat, s.6) Müəllifin izahından və elə cümlədən də aydın olur ki, bunlar (oğuz türkisi, qıpçaq türkisi, karluq türkisi, uyğur türkisi) dil deyil, dil birdir – «türki»dir, bunlar bir dilin regional təzahürləridir. Lap bir cümləsini də verirəm: «Lokallaşmış etnokulturoloji mərkəzlərin  hər birində funksional olan ədəbi-kommunikativ sistem orta türk dövrü ədəbi di­linin – türkinin regional təzahür formaları sayılır».(s.5)
Bu o deməkdir ki, məsələn, indi Azərbaycan dili Azərbaycanın şimal-şərq, şimal-qərb, cənub-şərq və cənub ərazilərində də işlənir. Y.Əliyev «türkilərin» demir, «türkinin» – deyir, yəni vahid bir dildən danışır. Amma  həmin türkinin daşıyıcıları bütün türk ərazilərini əhatə edir.  
Sən mənə irad tutmaq istəyirsən ki, mən «türki» anlayışını başa düşməmişəm. «Türki» bu dörd regionun dördünü də əhatə edirsə, burada başa düşməməli nə var ki? 
Mənə məktubunda Y.Əliyevin bu fikrini müdafiə etmək üçün yazırsan: «Əgər siz güman edirsinizsə ki,  I minilliyin sonu, II minilliyin əvvəlindən XVII əsrə qədər  ümumtürk ədəbi dili (türki) olmayıb, onda gərək eyni müvəffəqiyyətlə  düşünəsiniz ki, Avropada latın dili olmayıbmış».

Heç belə müqayisə olar? Bu o deməkdir ki, bütün Avropa xalqları latınlardan əmələ gəlib, latınlar olmasa, onlar da – Avropa da olmazdı. Belə fikir olmaz axı. Avropanı indiki şəkildə nizama salan türk-hunlar olub və heç kəs iddia edə bilməz ki, bütün Avropa xalqları latınlardan əmələ gəlib. Əslində, latınlar da adi bir xalq olub və türklərlə yerli hindavropalıların birləşməsindən yaranıb. Latınlar Troya qəhrəmanı türk Eneyin nəsilləridir və türk olmasına baxmayaraq, Sezar onunla fəxr edərmiş. Müqayisə caiz deyil.
Müdafiəni bir az da gücləndirir, məktubda yazırsan: «türki»nin məhz qədim türk ədəbi dilinin birbaşa  varisi olduğunu, XIII əsrdən sonra onun («türki»nin)  regional (Şərq, yaxud Türküstan,  Şimal-Qərb, yaxud qıpçaq, Cənub-Qərb, yaxud oğuz) formalarının mövcudluğunu  və həmin regional formaların  nəinki XVII, hətta bəzən XIX əsrin sonu, XX əsrin əvvəllərinə qədər gəldiyini bilmirsinizsə (və bütün bunları bilənləri  təhqir etməyə qalxırsınızsa), Sizə nə deyim…»
Mənim də daha oxucuya deməyə sözüm qalmır. Y.Əliyev yenə şükürlü imiş, XVII əsrədək deyirdi.  Burda gəldi çıxdı XX əsrə. Amma şübhəsiz, mən köklü türk dillərindən danı­şıram, xırda azsaylı xalqlardan yox. Həm də mən heç kimi təhqir etmək fikrində olmamışam və etmərəm də. Yadigar çox şeyi çoxlarından yaxşı başa düşür və mərifətli oğlandır. Mən sadəcə onun fikrinin fakta əsaslanmadığını, ona görə də zərərli olduğunu demişəm. Amma bu sözlərdən aydın olur ki, Yadigar bu «ideya»nı sizdən köçürüb.  Bu «ciddi tədqiqatçını» bəlaya salmısan, mən də düşüb üstünə sağa-sola çırpmışam. Amma bunu da bilmək olmur ki, bu cür «ideya» onun qanında var, yoxsa küyə düşüb. Hər ikisi pisdir. 
Dərinləşdirə-dərinləşdirə gedirsən və oxucu üçün mövqeyin tam aydın olur: «Beşincisi, əgər siz güman edirsinizsə ki,  sadaladığınız türk dillərinin müstəqil ədəbi formaları qədim dövrdə, eləcə də  orta əsrlərdə  mövcud idi, onda Sizin ədəbi dil anlayışından ümumiyyətlə xəbəriniz yoxdur».
Qədim dövrü demirəm. Amma o dövrdə də ədəbi dillər olmamış deyil. Əgər IX – XI əsrlərdə o cür məsnəvilər yaranıbsa, onların getdiyi yolun əvvəli də olub. Orta əsrlər isə danılmazdır. Qazi Bürhanəddinin, Nəsiminin, Füzulinin dili, o tərəfdə Nəvainin, bu tərəfdə Yunis İmrənin dili eyni dil deyil və həm də tam ədəbi dillərdir. Türk türk ola–ola «Dastani-Əhməd Hərami»ni tapır, deyir ki, bu, azəri dilindədir, özü də XIII əsrə aiddir, demir ki, həm də türk dilindədir. Məhdimqulunun dili Vaqifin dili ilə eyni dil deyil. Erməni dili hindavropa ailəsinə aiddir, 5-ci əsrdə tarix kitabı çıxarıb ortalığa, erməni razı olarmı ki, deyəsən erməni dili XVIII əsrə qədər rus dilindən fərqlənməyib. Bəs nə üçün türkə gələndə çıxarırsan XX əsrə?  Ədəbi dil nədir ki, mən onu bilməyim? Əlişir Nəvainin dili ədəbi dil deyil? Ədəbi dildirsə, Füzuli ilə heç bir fərqi yoxdur? Siz birlikdə bu cür ideya ilə nəyi sübut etmək istəyirsiniz, mən onu başa düşmürəm.  
Beləliklə, XVIII əsrə qədər nəzərdə tutulan vahid «türki» ideyası uydurmadır. Türk xalqları ən azı 1-ci minilliyin ortalarından xalq kimi formalaşmağa başlayıb və 2-ci minilliyin əvvəllərindən bizim günlərə qədər tam müstəqil inkişaf yolu keçiblər. Qohum olduqları üçün  (rus və ukrain dilləri kimi) oxşar əlamətləri də saxlayırlar. Xırda türk xalqlarından söhbət getmir.
Bizim Azərbaycan dilinin şanlı tarixi var. Feodalizmin ilkin inkişafı dövründə ümumxalq dili kimi formalaşıb. «Dədə Qorqud» onun VI-VIII əsrlərə aid misilsiz abidəsidir. Dilimizin yazılı nümunələrini XIII əsrə aid edirik. Amma min il (III - XIII əsrlər) xalq dili ədəbi dilsiz olmazls. O, başqa məsələdir ki, onun düşmənləri çox olub, bütün mövcud sənədlərinb məhv edib və ya gizləyiblər, yandırıblar. 704-cü il Bərdə hadisələrini yadına sal. Hamılıqla yığılıb bu dilin tarixini üzə çıxarmaq əvəzinə, onun tədqiq olunmuşlarını da heçə çıxarmaq istəyirlər. Qeyd etməliyəm ki, indiyə qədər türk (Azərbaycan) dilinin və tarixinin əleyhdarları bir növ üstüörtülü işləyirdilər. Amma indi artın açıq hücuma keçmişlər. O mənada yada salıram ki, bu, dövlətin dilidir, qorumalı və öyrənməliyik. Vaqifin dili elə Füzulinin dilidir. İki əsr ərzində dilimizin nə fonetikasında, nə leksikasında, nə də qrammatik quruluşunda anlaşılmaz dəyi­şikliklər baş verməyib və verə də bilməzdi. Yalnız üslub fərqləri var. Və bir də təbii olaraq hər bir dil səlisləşmə, zənginləşmə yolu ilə inkişaf edir. Nəsiminin elə misraları var, elə bil, bu gün deyilib. Dil – dildir, ondan Qurbani də istifadə edib, eyni dövrdə Füzuli də. Bir tərəfdən deyirsən ki, V əsrdə Azərbaycan xalq dili formalaşmışdı, o biri tərəfdən də deyirsən ki, XIX əsrə qədər «türki» adlı bir  (lap ədəbi olsun) dil var idi. Xalq dili varsa, onun ədəbi forması elə hamının (bütün xalqın) qəbul etdiyi formadır.
Deyirsən ki, Y.Əliyev çox ciddi tədqiqatlar aparıb və qədim dövrü səndən (yəni məndən) yaxşı bilir.  Bu məqamda Yer üzündəki türkləri yunanlarla müqayisə edib yazırsan: «Yer üzündə bir yox, bir neçə qədim türk ədəbi dili olub (sa), onda gərək eyni müvəffəqiyyətlə düşünəsiniz ki,  həmin Yer üzündə bir neçə  qədim yunan, qədim rum ədəbi dili də olubmuş». Ekvator boyu yayılmış bu qədər türkü yunanlarla müqayisə etmək olar? Yunanların nə ərazisi, nə sayı var ki, onları türklərlə müqayisə edirsən?

Yazırsan: «…Siz gərək bileydiniz ki,  dünyada heç bir dilin  diferensia­siyası  ədəbi (yazılı) dillər səviyyəsində deyil, ləhcələr, xalq danı­şıq dilləri səviyyəsində gedir»
Bəs mən elə bunu deyirəm də. Sənin yetirmən deyir ki, XVII əsrə qədər «türki» adlı vahid bir dil olub, həmin əsrə çatanda tənəzzülə uğrayıb, məhv olub.  Yerdə 300 il qalır: 18, 19, 20-ci əsrlər. 300 ildə dil yaranar?  Yaranmazsa, deməli, hazırda Yer üzündə yalnız türk ləhcələri var, heç bir türk dili yoxdur. Bu cür inkarçılıq sizə nə verir. Mən deyirəm ki, türk xalqları var, hər birinin də öz tarixi, öz ədəbi dili var. Bunlar son 300 ilin məhsulu deyil, uzun yolun nəticəsidir.  Onlardan biri də Azərbaycan dilidir ki, ümumxalq dili şəklinə 1500 il əvvəldən düşüb. «Dədə Qorqud» bunun abidəsidir və çox kamil abidəsidir, onun da son təkmil forması ən azı 1500 il əvvələ aiddir. Bu dil Qazinin, Nəsiminin, Kişvərinin, Füzulinin, Şah İsmayılın, xalq şeirinin süzgəcindən keçib, cilalana-cilalana bizə çatıb. Siz niyə olanı götürmürsünüz, olmayanı uydurursunuz?
Yazırsan ki, «Y.Əliyev öz tədqiqatını  kifayət qədər möhkəm elmi-nəzəri  əsaslar üzərində aparmışdır». Elə mənə xoş gəlməyən odur ki, Y.Əliyevin tədqiqatının heç bir elmi-nəzəri zəmini və əsası yoxdur. Hər şeyi bir tərəfə qoyaq. Bizim sovet dövrü yaxşı elmimiz və klassik alimlərimiz olub – Ə.Dəmirçizadə kimi. Y.Əliyev o cür alimlərə əsaslanmaq əvəzinə, kimə əsaslanır? Sən özünü dil tarixçisi sayırsan ki, hələ bir Y.Əliyev kimi alimlər də yetirəsən? 
Mən onu çoxdan bilirəm ki, sənin heç bir fakta əsaslanmayan konsepsiyan var və onu  elmi-nəzəri təhlil əsasında yox, fikirləşib qurmusan.
Ümumxalq dili varsa, o, asanlıqla ədəbiləşə bilər. Əsas xalqdır, tayfa dillərinin təmər­güzləşib xalq dilinə çevrilməsi.  Ə.Dəmirçizadə, M.Şirəliyev, Y.Yusifov, Q.Qeybullayev və başqaları ilə  yanaşı, sən özün də bir yazında bu nəticəyə gəlmisən ki, bizim xalq və onun dili artıq V əsrdə mövcud idi. Belə olan surətdə XVIII əsrə qədər uzanan «türki» nədir? 
Bu tərəfdə – qərbdə, Azərbaycanda türk mənşəli bir xalq var, özün deyirsən, o biri tərəfdən də müdafiə edirsən ki, VI-X  əsrlərdə  bir dənə «qədim türk ədəbi dili» olub.  Yəni Azərbaycan ərazisində yaşayan türklərlə  Altayda yaşayanlar bir ədəbi dildə danışıb, yazıb? 
Mən demirəm ki, hər bir türk dilinə qədim tarix yaradaq. Deyirəm ki, hər bir türk dilinin öz tarixi var və hər bir türk xalqı öz tarixini araşdırır.  Nə qədər qədim türk xalqı olsa, bir o qədər yaxşıdır və bunun türkü istəməyənlərdən başqa, heç kimə zərəri yoxdur. Lakin bu əsərdəki kimi, biz heç bir fakta əsaslanmadan bütün türk xalqlarını regionlara səpələyib hamısının bir dildə – «türki»də danışdığını iddia etsək (necə ki dissertasiyada edilir), bu həm yanlış, həm də zərərli olar. Bizim respublikamız Azərbaycandır. Dilimiz Azərbaycan dilidir. Azərbaycan dili türk dilləri ailəsinə daxildir. Bu ailənin bu günə qədər neçə təsnifi verilib. Yaxşı, əgər  XVIII əsrə qədər bu dillər yoxdursa, 300 ildə də dil yaranmazsa, bu dünya tür­koloqlarına nə düşüb ki, dünyanın ən geniş yayılmış dil ailələrindən biri kimi, türk dilləri ailə­sindən danışır və onu təsnif edirlər. S.Y.Malova mən deməmişdim ki, bu dillərin təsnifini versin.
Ə.Dəmirçizadə M.Kaşğarinin «Divan»ını nəzərdən keçirərək bu qənaətə gəlib ki, M.Kaşğari müqayisəli-tarixi metodu X1 əsrin türk dillərinin müqayisəsi əsasında avropalılardan səkkiz əsr əvvəl kəşf edib.
Bu, yaxşıdır, yoxsa aşağıdakı sözlər:
«…Siz ciddi dil tarixçisi olmadığınıza görə, «Qədim Azərbaycan dilindən» danı­şırsınız… Əslinə qalanda, orta əsrlərin sonu, yeni dövrün əvvəllərinə qədər (XVII-XVIII əsrlər) bu və ya digər  müasir (milli) türk ədəbi dilindən danışmaq düzgün deyil…»
Afərin! Bundan aydın fikir olmaz. De, qoy hamı eşitsin, bilsin ki, mən nə üçün bu qədər uzun danışıram.

Mənim «ciddi» dil tarixçisi olmadığımı çoxdan bilirəm. Azərbaycan dili tarixinin qədimliyinin əleyhdarları məni qəbul etmirlər. Bir mən yox, millət də onları qəbul etmir. Bu, aydındır. Amma sənin konsepsiyan bu sözlərlə lap kəlləçarxa vurdu. Öz yazdığını bir də  oxu: «III-V əsrlərdə Azərbaycan dili formalaşır – bu proses türk tay­fa dillərinin  mərkəzləşməsi hesabına gedir. VII - XI əsrlərdə  Azər­bay­cana gələn türk tayfaları  artıq müxtəlif tayfalarla deyil, müəyyən­ləşmiş xalq mövcudluğu ilə qarşılaşır».  Bəlkə peşmansan bu sözlərə görə? Xalq və xalq dili varsa, onun şifahi və yazılı formalarının olması çətin və uzunmüddətli deyil. Yəni deyirsən, V əsrdə formalaşan xalq dilinin XVIII əsrə qədər ədəbi forması olmayıb? 
Mən başa düşmürəm ki, bəs bu zalım uşaqları – Nəsimi,  Füzuli kimilər hansı dildə yazıblar? Yəni deyirsən ki, onlar nə yazıblarsa, eyni dərəcədə çuvaşa, başqırda, qırğıza, uyğura da aiddir? Allah sizə insaf versin! Vallah, daha artıq sözüm yoxdur. 
Deyirsən ki, «M.P.Vaqifin dili  M.Füzuli dilinin davamı deyil, Azərbaycan xalq dilinin  milli ədəbi dil  səviyyəsinə qalxmasının nəticəsidir». Düz deyil, Vaqifin dili elə Füzulinin dilinin davamıdır. Yalnız üslub fərqləri var.  «Milli» dedikdə, - bir var xalqın xarakterinə uyğun, özünəməxsus dili, bir də var, xalq dilindən sonrakı mərhələ. Birinci termini dilin bütün inkişaf mərhələlərinə aid etmək olar, ikincisi kapitalizmin inkişafı ilə bağlıdır. Deyəsən, bu ikinci mənada işlədirsən. Vaqifin dövründə Azərbaycan xalqı xanlıqlara parçalanmışdı. Odur ki milli dil ya Vaqifdən əvvəl başlayıb, ya da sonra. Bizim fikrimizcə.   ölkənin mədəni-iqtisadi, ərazi bir­liyi dövründə  - XVI əsrdə başlamış, ləng gedən bu proses Vaqif dövründə daha da ləngimiş, sonralar sürətlənmişdir. Bu mənada M.P.Vaqifin dili elə M.Füzuli dilinin davamıdır
Yəni deməyim odur ki, dil katastrofik inkişaf yolu keçmir ki, bir əsrdə tam dəyişə. Dil elə həmin dildir, istifadə edənlərin üslubu fərqlidir. Yenə deyirəm, dil yalnız səlisləşmə, təkmilləşmə, zənginləş­mə yolu ilə irəliləyir.
Bütün bunlar birinci məsələ.
2.Mənim ikinci çox ciddi iradım ondan ibarətdir ki, Y.Əliyev XI əsrə qədər Azərbay­canda türk görmür, Azəçrbaycan ərazilərinə türklərin XI əsrdən yayıldıqlarını iddia edir.
Deyəsən, onun əsərinin bəzi yerlərinə sən də baxmamısan. Odur ki yazırsan ki, allahın olsun, Yadigar harada deyib ki, XI əsrə qədər Azərbaycanda türk olmayıb?
Mənimlə bir söhbətində dostum professor Məhəmmədəli Qıpçaq da and-aman elədi ki, Yadigar elə söz yazmayıb.
Budur, avtoreferatın 31-ci səhifəsində yazdığı sözləri olduğu kimi verirəm: 
«Türkinin  işlənmə diapazonu  əvvəlki yekcins  monotürk mühi­tin­­dən qeyri-türk mü­hit­lərinə doğru irəliləyir. Türki Qərbi Avro­pada, Rus­da, Balkanlarda, Kiçik Asiyada, İraqda, İranda, Hindis­tanda, Çin­də fərqli linqvoetnik mühitlərə nüfuz edir».
Bunu diqqətlə oxuyan hər kəs onun nə demək istədiyini başa düşə bilər. Amma aydın olsun deyə, bəzi ifadələrini izah edirəm.
X1 əsr nəzərdə tutulur. Türkinin «əvvəlki yekcins  monotürk mühi­ti» o deməkdir ki, türklər kompakt halda bir yerdə, Altay zonası və ətraf ərazilərdə yaşayırlar; «qeyri-türk mühitlərinə yayılır»  o deməkdir ki, elə yeni mühitlərə yayılır ki, orada türk yaşamır, hansı xalq (erməni, fars, ləzgi, talış və s.) desən var, ancaq türk yoxdur; bu fikri son fraza ilə bir də möhkəmlədir: «fərqli linqvoetnik mühitlərə nüfuz edir»; bu yenə  o deməkdir ki, türklər özlərindən fərqli dil mühitlərinə, fərqli  etnik mühitlərə yayılır;  cümlənin içərisində  konkret olaraq haralara yayıldığını göstərən toponimlər də  var. Bizi İran və İraq maraqlandırır.  De­məli, türklər Altayda toplu yaşadıqları halda,  X1 əsrdə türk olmayan ərazilərə, fərqli türksüz mühitlərə, yəni İrana, İraqa yayılır.
İndi burada İran və İraqı aydınlaşdıraq. İran deyəndə nəyi, haranı nəzərdə tutur? Azərbaycanı nəzərə almasaq, türklər XI əsrdə İranın harasına girə bilərdilər? Deməli, «Azərbaycan» əvəzinə «İran» deyir. İraq ərazisindəki türklər isə Azərbaycanın sol qolunun kəsilib İraqa verilən hissəsidir.

A kişi, Attila Dunayın deltasında dəfn olunub (er. 453-cü ili), Frakiyanı, Orlean şəhərini, İtaliyanın bir sıra şəhərlərini  işğal edib, Konstantinopola qədəpr yaxınlaşıb. Bura Qərbi Avropa deyil? Rusdan keçməyib? Balkanlardan çox uzaqdır? Nə üçün bunlar unudulur?
Mənim elə bir savadım olmasa da, sözü başa düşürəm və bəlkə 100-dən artıq adamın qolundan tutub yazısına, üslubuna kömək etmişəm.
Bu da mənim Allahım! Di arxayın ola bilərsən. Mən əlimdə fakt olmasa, danışmaram, yazmaram. İraq–türkman əhalisinin öz türk tarixləri barədə yazıları var, türklərin orada 1-ci minilliyin əvvəllərindən olduğunu qeyd edirlər, amma düz bilmirlər, əslində, onlar Azərbaycanın köküdür, şumerlərin qalıqlarıdır və tarixləri çox uzundur.
3.Y.Əliyev «Kitabi-Dədə Qorqkd»un  XI əsrə aid olduğunu söyləyir: «…behişt məna­sında  uçmaq sözü həm  XI əsr oğuz türkisində – «Ki­tabi-Dədə Qorqud»un dilində, həm də… «Divani-lüğət-it-türk»də müşahidə olunur». (s.5)
Bu, təsadüfi deyil. Müəllif «məntiqlə» danışır: madam oğuz­lar Azərbaycana XI əsrdə gəlib, Azərbaycanda «Kitabi-Dədə Qorqud» haradan ola bilərdi? Deməli, həm yuxarıdakı fikrini  bir də əsaslandırır, həm də deyir ki, bu vaxtdan (XI əsr) o tərəfə abidən olmayıb. Dövlətin tədbiri bir yana, hələ Ə.Dəmirçizadə 50 il bundan əvvəl  deyib ki, «Dədə Qorqud» Səlcuq oğuzlarının deyil, çox qədimdən Azərbaycanda olan yerli oğuzların dastanıdır. Homerin poemaları ilə müqayisə göstərir ki, «Dədə Qorqud»un 1300 yox, azı 3300 il yaşı var və həm də Orta Asiyada yox, Ön Asiyada – yunanların qonşuluğunda yaranıb. Onun dedikləri xalqın mədəniyyət  tarixinə xidmətdir, yoxsa onu baltalamaqdır? Və eyni zamanda məqsəd nədir?
Yazı uzanır, odur ki, qısa verirəm sizin fikri: «Azərbaycan elminin bu vaxta qədərki nailiyyəti» deyəndə  Siz Altay dağları ətəklərində  mövcud olan qədim türk xaqanlığını  «yaradan tayfaların Azərbaycandan getdiyi» «kəşfinizi» nəzərdə tutursunuzsa, … Azərbaycan elmi ictimaiyyətinə  hörmətsizlik edirsiniz». 
Ruslar 5-ci sinif şagirdləri üçün xəritə buraxıblar, təkrar nəşr olunur. O xəritəni mən yazının son  nömrəsində verdim, amma bir az yaxşı görünmür. Orda 8 min il əvvəl əhalinin harada olduğu, 5 min il əvvəl haraya qədər yayıldığı göstərilir. İnsan Ön Asiyada – Aralıq dənizi hüdudlarında, Avropanın, Asiyanın və Afrikanın qovuşduğu ərazidə yaranıb, sonralar belə adlandırılan hindavropalılara, türklərə, semitlərə və başqa ailələrə məxsus protodillər burada təcrid olunub  və Yer kürəsinə buradan yayılıb.  Türklər qərbə (etrusklar) və ekvator boyu şərqə buradan yayılıb. Rusların 5-ci sinif şagirdləri bunu dərk edir, başa düşür, amma bizim doktorlar və doktor olmaq istəyənlər bunu dərk etmir (və ya dərk etmək istəmir). Bu, kəşf deyil, dünya elmindən öyrənib gəncliyə düz yol göstərməkdir. İndi mən neyləyim ki, sən də, yetirmən də bunun belə olmasını istəmirsiniz? Ön Asiyada e.ə.III-II minilliklərə aid onomastik leksika (antroponimlər, etnonimlər, toponimlər) Orta Asiyada yalnız bizim birinci minillikdə özünü göstərir. Bax gör əhali haradan hara gedə bilərdi?  Qeybullayev ona görə böyükdür və heykələ layiqdir ki, o, Ön Asiya onomastik leksikasının bütün layını Orta Asiyadan qaldırıb – 2, 3 min il sonra fərqi ilə. Altay türkün beşiyi deyil. Altayın Altay adını da türklər Ön Asiyadan aparıblar.

Məktubda yazırsan: «Siz  «tənqid» etdiyiniz əsərin  mahiyyətini anlamaq üçün  tələb olunan elmi-nəzəri ədəbiyyatdan – baza materia­lından ümumən bixəbərsiniz». Doğrudur, bixəbər  idim, Yadigar Əliyevin yazdıqlarından bir qədər öyrəndim. Amma nə qədər öyrənsəm də, sənin dediyin belə bir «nəticə»ni çıxara bilmərəm: «sovet dövləti kimi, «türki» tənəzzül edəndə həqiqətən məhv olur, bir sistem olaraq aradan qalxır, yəni heç bir dilə, şivəyə parçalanmır. Bununla belə sovet quruluşunun  bir sıra standartları  müstəqil postsovet dövlətlə­rində  mühafizə olunduğu kimi, «türki»nin (onun regional  forma­larının)  müəyyən struktur modelləri  də milli türk ədəbi dillərində qorunub saxlanır».

Mən bu sözləri oxuyanda çox şükür elədim. Ona şükür elədim ki, mən olsa-olsa baza ədəbiyyatından xəbərsizəm. Amma bu sözlərdən aydın olur ki, sən lap dilin inkişaf qa­nunlarından bixəbər imişsən. Necə yəni bir əsrin içərisində türki ölüb getdi və tamam sıradan çıxdı. Necə yəni onun bəzi strukturları qaldı?  Özün başa düşürsənmi nə deyirsən? Sənin dediyindən belə çıxır ki, «türki» qapandı, məhv oldu, hansı baza əsasında isə türk dilləri yarandı, amma «türki»nin  «müəyyən struktur modelləri» də bu dillərə daxil oldu. Bu, yeni nəzəriyyədir? Bu cür dil yaranar? Hər bir dilin inkişaf yolu var. Dilin daxilində  şivələr yetişir. Yavaş-yavaş dialektlər yaranır. Dialektlər ləhcə səviyyəsinə gəlir, ərazi etibarilə fərqli mühitlərə düşür, yüz illər yox, min illər ərzində müstəqil dillərə çevrilir. Yer üzərində vahid dil yarandığından qırx min il ərzində fərqlənmə yolu keçən, dil ailələrinə ayrılan ulu dilin əsas strukturları bütün dil ailələrində qalır. Bax gör  qohum sayılmayan (əslində, bu sözlər son minilliklərə və şərti şəkildə aiddir, çünki bütün dillər bir kökdəndir və hamısı qohumdur) dillərdə nə fərq var? Söz birləşməsi, sadə cümlə, mürəkkəb cümlə, sintaktik bütöv, sintaktik əlaqələr – az-çox fərqlə bütün dillərə məxsusdur. Müəyyən dərəcə fərqli yol keçən dillər də var.  Bir əsrdə, XVII əsrdə türki öldü, yeni dillər yarandı? Nə qədər mənasız söhbətdir!  «Türki»nin özü də mənasızdır, onun təsəvvür etdiyiniz bu «inkişaf» və «ölmə» yolu da. Oğlanın savadına gəldikdə, etiraz etmirəm, o, çox böyük mütəxəssisdir, amma heç bir şey öyrənmədiyi üçün adi suallara da cavab verə bilmədi və «kəşfləri» də türk tarixi, Azərbaycan dili tarixi üçün əsassız və hədyandır. Adam obyektiv olar, on dəfə peyğəmbər üçün ağlayanda, bir dəfə də Yezid üçün ağlayar. Hər şeyi birtəhər gənc kadrın lehinə yozmaq olmaz. Sən onu yanlış bir konsepsiya ilə əyri yola salmısan, bu cür sözlərlə çıxarmaq istəyirsən. Bunlar elə-belə məsələlər deyil. Milli məsələdir. Ayrı söhbət olsa, mən sənin kadrına beşəlli hörmət edərəm. Amma milli məsələyə gəldikdə dostluq da yox olur, başqa şeylər də. Bu oğlan hardan öyrənib ki, orta əsrlərdə başqırd, çuvaş, qazax, tatar dillərində yazı olmayıb? Bu xalqlar gözüyumulu gəliblər dünyaya? Puqaçovla birlikdə uzun müddət azadlıq müharibəsi aparan Başqırd xalqının qəhrəman oğlu, Ufada hekəli olan Salavat Yulayevin şeirləri əsər deyil?  Mən bunların tədqiqi ilə məşğul olsam, çoxlu fakt verərdim. Vaxım yoxdur. Bir var, «Kutadğu bilik» kimi nadir və qədim əsərlər, bir də var sonrakı dövrdə yaranmış cari ədəbiyyat. Sənin yetirmən birincisini öyrənib, ikincisini yox. O da hamıya məlumdur.
4.Y.Əliyev yazır: «İnkişafın sonrakı stadiyasında… (yəni X1 əsrdən sonra – Q.K.) mədəni tarixi proseslərin  məkanı  Türküstana keçir və Volqaboyuna  (oradan Şərqi Avro­paya),  Xəzərin şərqinə, İrana, oradan da Bizansa yayılır».(s.8)
Y.Əliyev avtoreferatda iki yerdə – iki cümlədə «Azərbaycan» sözü işlədə bilərdi. Onların hər ikisində (birini yuxarıda vermişik, avt.s.31) Azərbaycan sözü əvəzinə «İran» işlədir. Niyə? Yəni bizim bu şanlı vətənimizin adı o qədər təhqiramizdir ki, dilinə gətirmək istəmir? Azərbaycanın çox böyük tarixi var. Yer üzərindəki az-az ölkələrin 5 min illik tarixi var ki, onlardan biri də Azərbaycandır. Bunu məqalədə izah etmişəm, bir də qayıtmaq istəmirəm. Amma məni ağrıdan odur ki, bu, təsadüfi yox, şüurlu bir prosesdir. 
Mətbuata, televiziyaya baxın: «Dədə Qorqud» gözdən salınır, Nizami haqqında lazımsız sözlər deyilir. Tariximizin heç kimlə müqayisə edilməz müqəddəs şəxsiyyəti Şah İsmayıl gözdən salınır. C.Məmmədquluzadə, Ü.Hacıbəyov və b. haqqında nalayiq fikirlər söylənilir. Bu, bizim ədəbiyyat və mədəniyyət tariximiz. Xalqımızın tarixi İqrar Əliyev tərəfindən 50 il yanlış izah edilib. İndii də dilimizin tarixi. Gətir çıxart o yerə ki, sənin dünənə qədər nə dilin, nə ədəbiyyatın, nə mədəniyyətin, nə də tarixin olub. Azərbaycan 7 yerə parçalanıb: yarısı İraq ərazisində, yarısı İran, bir payı Türkiyə, bir payı Gürcüstan, iki payı Ermənistan, bir hissəsi Rusiya ərazisinə qatılıb. Bu qalan balaca parçanı, onun elm və mədəniyyət tarixini qorumalıyıq.
Xalqların tarixini zorla qısaltmaq yox, faktların verdiyi imkanlar əsasında dərinləşdirmək faydalıdır. Camaatın çoxu elə bilir ki, dünya elə indi yaranıb. Daha düşünmür ki, X1X əsrdə Mirzə Fətəlinin başa düşdüyünü onlar başa düşməkdən çox uzaqdırlar. Başa düşmürlər ki, Nəsimi dönməzliyi və yüksəkliyi onların 99 faizində yoxdur. Başa düşmürlər ki, ikinci Nizami təfəkkürü 850 ildə hələ görünməyib. Başa düşmürlər ki, Şah İsmayıl əqidəsi və saflığı 500 ildir, bir daha müşahidə olunmur. 
Babaların xidmətini danmaq və azaltmaq olmaz.
Beləliklə:
«Türki» adlı 7 əsrlik vahid dil anlayışı uydurmadır.
Yer üzərində insandan türk qolu ayrılandan Azərbaycan türk yur­dudur.
«Kitabi-Dədə Qorqud»  XI əsrin abidəsi deyildir, Azərbaycanda yaranmışdır və aşın­malarla ən azı 3300 illik tarixi vardır.
Yazılı mənbələr əsasında Azərbaycanın azı 5000 illik dövlətçillik tarixi vardır və heç bir qonşu dövlətin tarixini onun tarixi ilə müqayisə etmək olmaz.
Beləcə. 
Mənə xoş oldu ki, biz fikir mübadiləsi etdik və bir sıra məsələlər daha da aydınlaşdı.
Hörmətlə:
Qəzənfər KAZIMOV
Filologiya elmləri doktoru, professor

05.11.07

 

 

© 2001-2012. Bütün hüquqlar Prof. Qəzənfər Kazımova məxsusdur.